2. Profielschets raadsfractie

Dit hoofdstuk geeft een schets van het profiel van de duale raadsfractie. Het gaat daarbij om een ideaaltypische beschrijving van fracties die opereren in een dualistisch model. In de praktijk zullen fracties op uiteenlopende wijze passen in het profiel. Zo zal de ene fractie meer aan het ene onderdeel hechten dan de andere. Ook zijn de grootte en diversiteit in een fractie van grote invloed op het profiel van de fractie. Daarnaast spelen andere zaken uiteraard een rol, zoals het soort gemeente en de politieke situatie. Toch zijn er enkele algemene kenmerken te onderscheiden die voor een effectief opererende fractie van belang zijn. Deze zijn – voor zover gerelateerd aan de dualistische verhoudingen - opgenomen in onderstaand profiel.

Het fractieprofiel samengevat:

De fractie vertaalt signalen uit de samenleving in een politieke agenda.
De fractie bestaat uit mensen met verschillende eigenschappen.
De fractie controleert het functioneren van het college kritisch, op basis van actieve informatievergaring.
De fractie besteedt intensief aandacht aan publieke verantwoording.
De fractie evalueert haar eigen functioneren kritisch en met een zekere regelmaat.
De fractie bezit de benodigde relevante kennis.

Een duale raadsfractie

Een raadslid vervult veel rollen. Niemand heeft alle eigenschappen die een raadslid nodig heeft in even sterke mate. Door een goed samengestelde fractie kunnen de raadsleden elkaar aanvullen en versterken. Indien de gemeentelijke verordening het toelaat, kunnen ook burgerraadsleden worden ingeschakeld. Dit geeft met name kleinere fracties de mogelijkheid aanvullend talent binnen te halen.

Voor een goede vervulling van de genoemde rollen van de raadsfractie, zijn de volgende accenten van belang:

1. De fractie vertaalt signalen uit de samenleving in een politieke agenda

De fractie vervult een actieve agendabepalende en kaderstellende rol. De fractie beschouwt zichzelf als deel van de volksvertegenwoordiging en houdt rekening met de belangen van de eigen achterban.

De fractie wacht niet af, maar ontwikkelt zelfstandig een eigen visie op de lokale samenleving. Zij doet dat op basis van signalen uit de samenleving en, indien aanwezig, gebaseerd op het eigen partijprogramma. Deze visie vormt de basis voor de agendabeïnvloeding. De fractie plaatst op basis van haar eigen visie onderwerpen op de agenda en lanceert ideeën. Binnen het gemeentehuis, in de vorm van een initiatief, een amendement of een verzoek om een alternatief beleidsvoorstel. Maar ook buiten het gemeentehuis brengt de fractie lokale vraagstukken onder de aandacht. De fractie stimuleert het college en neemt zelf initiatieven om de inbreng van burgers mee te nemen in de beleidsvoorbereiding of besluitvorming.

Bij de totstandkoming en aanscherping van haar visie staan de fractie vele bronnen ter beschikking: de stroom aan gemeentelijke stukken, informatie tijdens vergaderingen, berichten uit de media, verhalen van belangengroepen en van haar eigen achterban. De fractie richt, als volksvertegenwoordiger, haar antenne in eerste instantie op haar achterban. De fractie ontwikkelt en onderhoudt hiertoe een netwerk, dat een zekere diversiteit kent. Zij houdt daarbij echter ook rekening met andere belangen.

Gedacht kan worden aan rondetafelgesprekken, werk- en wijkbezoeken, spreekuren of 'de vraag van de week' in de lokale krant of op de website. Deze trajecten kunnen zowel betrekking hebben op concrete beleidsvraagstukken als op het functioneren van de gemeente in het algemeen. De fractie legt waar nodig uit waar geen invloed (meer) op kan worden uitgeoefend én waarom niet.

De fractie heeft het vermogen om signalen te vertalen in initiatieven, amendementen of anderszins. Voor haar volksvertegenwoordigende functie is het voor de fractie van belang dat zij herkenbaar is voor haar kiezersgroepen. Voor burgers is de aanspreekbaarheid van de fractie groter, wanneer zij hun belangen duidelijker behartigd weten. De fractie bespreekt interne verschillen van inzichten en biedt haar leden ruimte voor eigen profilering en standpunten.

Uit de praktijk:
Wie moppert er in een studentenstad niet over fietsendiefstal? Een raadsfractie in Groningen stelde een initiatiefvoorstel op om dit probleem nu eens aan te pakken.

2. De fractie bestaat uit mensen met verschillende eigenschappen

Idealiter kan iedere burger zich herkennen in de raad van zijn eigen (deel)gemeente. Dat lukt het beste als de raad een afspiegeling is van de bevolking wat samenstelling betreft.

De fractie zorgt daarom voor een goede afspiegeling naar sekse, leeftijd en etnische achtergrond. De fractie kent een diversiteit aan maatschappelijke achtergronden en gebruikt deze om tot optimale afwegingen te komen.

Daarnaast zijn er diverse functies te vervullen die bepaalde vaardigheden vragen. In een fractie zijn mensen met verschillende vaardigheden nodig om de formele rollen van fractievoorzitter, commissievoorzitter, rekenkamerlid en dergelijke te kunnen vervullen. Maar ook de informele rollen, zoals die van netwerker, speurneus, brieven- en stukkenschrijver, en perscontactpersoon zijn van belang.

3. De fractie controleert het functioneren van het college kritisch

De fractie is in staat om zelfstandig, dat wil zeggen onafhankelijk van de leden van het college, een standpunt in te nemen en dit duidelijk te verwoorden jegens de overige raadsfracties en het college. De fractie schroomt niet om op basis van informatie en argumenten het college kritisch te controleren. Zij gaat de discussie met het college niet uit de weg, maar zoekt deze juist met enthousiasme op, in de openheid van de raads- en commissievergaderingen.

De wethouder maakt geen deel meer uit van de fractie. De fractie maakt daarom zelf de keuze om te bepalen of het zinvol is dat de wethouder bij een fractievergadering aanwezig is. Belangrijk is dat de fractie onafhankelijk een oordeel kan vormen.

Om inzicht te krijgen in het functioneren van het college maakt de fractie gebruik van signalen uit de eigen achterban en de bevolking en gaat daarnaar op zoek.

De fractie legt eventuele klachten en suggesties voor aan het college. Hierbij maakt de fractie gebruik van instrumenten, zoals het schriftelijk en mondeling vragenrecht, het recht van interpellatie, het recht van amendement en het recht op ondersteuning door het ambtelijk apparaat. Bij verlies van het vertrouwen in een wethouder of het gehele college wordt zo nodig het uiterste middel van politiek ontslag gehanteerd.

De fractie bepaalt op basis van de rollen die er te vervullen zijn, haar behoefte aan ambtelijke en andere ondersteuning (bijvoorbeeld het gebruik van de mogelijkheid van het inhuren van externe contra-expertise).

Uit de praktijk:
Een fractie in Brunssum die niet tevreden was met het antwoord van het college, stelt voor een raadsonderzoek in te stellen naar de wijze waarop het college met bodemsanering is omgegaan.

4. De fractie besteedt intensief aandacht aan publieke verantwoording

De fractie legt op eigen initiatief actief verantwoording af over het eigen functioneren. De fractie gaat hierbij actief op zoek naar de thema's waarover de burgers verantwoording wensen. De fractie zet zich in om de beleidsinhoudelijke keuzen en de financiële consequenties daarvan op een voor de burger toegankelijke en begrijpelijke manier te verklaren.

Daarbij kan gebruik worden gemaakt van de lokale pers, eigen publicaties en internet.

Uit de praktijk:
Verschillende fracties houden een dagboek bij op internet of staan regelmatig op de markt.

Een fractie in Meppel brengt elk kwartaal een eigen huis-aan-huis-publicatie uit.

5. De fractie evalueert haar eigen functioneren kritisch en met een zekere regelmaat

De fractie is voortdurend bereid het eigen functioneren kritisch te evalueren en waar mogelijk te verbeteren. Hiertoe is zij bekend met hulpmiddelen als zelfevaluaties en opleidingsfaciliteiten. De fractie gebruikt ook de bril van externen (burgers, maatschappelijke organisaties, trainingsinstituten) om de beeldvorming over het eigen functioneren zo helder mogelijk te krijgen. Elk fractielid krijgt binnen de eigen fractie de ruimte om zich te ontwikkelen. Scholing kan daarbij een rol vervullen.

6. De fractie bezit de benodigde relevante kennis

Van de fractie mag verwacht worden dat zij de deskundigheid bezit om haar rollen naar behoren te vervullen. In eerste instantie is het van belang dat de fractie op de hoogte is van die verschillende rollen en de instrumenten die ze tot haar beschikking heeft. Daarnaast beschikt de fractie over relevante netwerken en kennis op alle beleidsterreinen of ziet er in ieder geval op toe dat zij deze ontwikkelt. Dit is nodig om het gedachtegoed van de desbetreffende politieke partij om te kunnen zetten naar nieuwe beleidsvraagstukken (als vertegenwoordiger van een politieke partij), om kaders te kunnen stellen voor het collegebeleid en dit te kunnen controleren (als deel van de volksvertegenwoordiging) en om concrete vragen van burgers te kunnen beantwoorden (als vertegenwoordiger van de burger). Gezien de rol die de raad heeft bij het stimuleren van publieke verantwoording en interactieve beleidsvorming, is het ook van belang dat de fractie over voldoende financiële, juridische en communicatieve deskundigheid beschikt. De fractie laat zich zo nodig ondersteunen door bijvoorbeeld een steunfractie, het afdelingsbestuur of externe deskundigen.