3.2 Na de verkiezingen: agendabepaling op lange termijn en raadsprogramma's

In veel gemeenten wordt na de verkiezingen een raadsprogramma of een langetermijnagenda van de raad opgesteld. Ondanks dat raadsprogramma's en -agenda's op verschillende manieren tot stand komen en vaak sterk in opzet en in de mate van uitwerking verschillen, kan in het algemeen worden gezegd dat hiermee de eerste stap van kaderstelling is gezet. Raadsprogramma's en -agenda's bevatten immers de onderwerpen die de raad in zijn zittingsperiode wil behandelen en zijn vaak ook al voorzien van de doelstellingen en/of effecten die de raad daarmee wil bereiken. Wat in kaderstellend opzicht van belang is, is dat de raad hiermee de agendapunten en de grove kaders voor de gehele raadsperiode aangeeft.

Voorbeelden van kaderstelling door agendabepaling op de lange termijn en raadsprogramma's

In Staphorst heeft de raad een bestuurskader opgesteld dat de doelstellingen bevat voor de gehele raadsperiode.

In Tilburg heeft de raad in een interactief proces met bewoners een beleidsagenda opgesteld voor de komende vier jaar.

Om duidelijkheid te verschaffen over de onderwerpen waarop de raad van Castricum het voortouw wil nemen, is een raadsthema-agenda opgesteld.

In Amersfoort heeft men met wisselende meerderheden de verschillende thema's van het raadsprogramma in de raad aangenomen.

De raad van Almere heeft een raadsprogramma opgesteld met een aantal thema's en de beoogde maatschappelijk effecten, die prioriteit hebben in deze periode.

Om een visie te vormen voor de nieuwe gemeente Berkelland heeft de klankbordgroep van raadsleden samen met de griffiers een interactief proces ingericht.

Leerpunten en suggesties uit de praktijk
Bovenstaande voorbeelden laten goed zien hoe veelkleurig de praktijk van kaderstelling via raadsprogramma's of langetermijnagenda's is. Elke gemeente kiest voor een aanpak die bij hem past en dus zijn er evenzo vele werkwijzen als gemeenten. Toch blijken de verschillende werkwijzen over gemeenschappelijke kenmerken te beschikken. Zo worden raadsprogramma's en langetermijnagenda's veelal door de raad zelf opgesteld, als resultante van een uitgebreide inhoudelijke discussie.

Ook met betrekking tot de leerpunten uit de praktijkvoorbeelden zijn overeenkomsten te zien. Raadsprogramma's blijken in de praktijk niet vanzelf als instrument voor sturing en controle te worden gebruikt door de raad. Het lijkt er zelfs op dat het raadsprogramma niet meer zo leeft onder raadsleden als het eenmaal is vastgesteld. Om er in de praktijk mee uit de voeten te kunnen, heeft het raadsprogramma tenminste een vertaling in een planning nodig. Daarmee kan de raad de realisatie van het raadsprogramma volgen en bijsturen. Het raadsprogramma is dikwijls toch zeer grofmazig en heeft daarom een vertaling in een collegeprogramma nodig voordat het als kader voldoende houvast biedt voor het college.

Uit de praktijk komen de volgende suggesties voor kaderstelling door agendabepaling op de lange termijn en raadsprogramma's:

Het is van belang om de onderwerpen waar de raad in kaderstellende zin mee aan de slag wil, in aantal te beperken. Zodoende kan de raad zijn aandacht volledig op deze onderwerpen richten.
De raad hoeft het raadsprogramma niet in zijn geheel vast te stellen; men kan ervoor kiezen om elk thema afzonderlijk in stemming te brengen en al dan niet met (wisselende) meerderheid vast te stellen.
Om het raadsprogramma en de langetermijnagenda van de raad optimaal in te zetten als instrument voor kaderstelling en controle is het van belang om elk jaar na te gaan hoe het met de realisatie van de onderwerpen staat en ze zo nodig aan te passen.
Om met een langetermijnagenda van de raad te kunnen werken, moet het college bepaalde onderwerpen loslaten en de raad de ruimte geven om een actieve rol te spelen aan het begin van het beleidsvormingsproces.
In het verlengde van het vorige punt: let erop dat de raad niet op de stoel van het college gaat zitten en vice versa. Het college heeft een beleidsvoorbereidende rol en de raad heeft een agenderende rol; ieder heeft daarom zijn eigen moment in het proces.